Resmen NATO üyesi oldular! İsveç, 200 yıllık tarafsızlık siyasetini neden bitirdi? İşte süreç boyunca yaşananlar

İskandinav ülkesi İsveç, ABD’nin başşehri Washington D.C’de iştirak sürecinin tamamlanmasının akabinde resmen NATO’nun 32. üyesi oldu. Dokümanların teslimi, Rusya-Ukrayna Savaşı sonrası İsveç‘in iştirak için yaptığı müracaattan iki yıl sonra gerçekleşti. İşte İsveç‘i NATO üyesi yapan süreçte yaşananlar…

DÜNYANIN EN ESKİ TARAFSIZ ÜLKESİ

Dünyanın en eski tarafsız ülkesi kabul edilen İsveç‘in, 1814 yılında Norveç’le yaptığı savaş, ülkenin son hücum savaşı olarak tarihe geçti. İsveç, hem 1. Dünya Savaşı, hem de 2. Dünya Savaşı’nda resmen tarafsız olduğunu bildirdi. Lakin bilhassa 2. Dünya Savaşı’ndaki tarafsızlığı birçok kere tartışıldı. Almanya’yı uzun bir mühlet örnek alan İsveç, bu periyotta dünyada beliren bloklara kayıtsız kalmayı tercih etti.

İsveç’in başşehri Stockholm

2. DÜNYA SAVAŞI

İsveç hükûmeti, ülkenin 2. Dünya Savaşı sırasında Nazi Almanyası ile savaşmayacağını beyan ederek birtakım ayrıcalıklar elde etti. Savaş sırasında Almanya’ya çelik ve makine nakliyatı yapan İsveç, savaş sırasında Norveç’in Nazilere karşı savunmasını da destekledi. Bu bağlamda 1943 yılında Danimarkalı Musevilerin toplama kamplarından kurtulması için teşebbüste bulundu. Savaşın bitimine hakikat ise birtakım barışçıl teşebbüslerde bulunan İsveç, birçok toplama kampında bilhassa İskandinav ve Baltık Musevilerini kurtarmak için birtakım atılımlar yaptı.

İsveç askerleri (1940’lı yıllar)

SOĞUK SAVAŞ YILLARI

İsveç tüm 20. yüzyıl boyunca tarafsızlığıyla bilinse de, Soğuk Savaş devrinde ülkenin ve ülkede bulunan aşikâr başlı otoritelerin ABD ile daha yüklü alakalarının bulunduğu, geniş çevrelerce bilinmektedir. 1960’ların başında iki ülke, İsveç‘in batı yakasında birkaç Amerikan nükleer denizaltının konuşlandırılması için anlaştı. Birebir yıllarda İsveç, ABD ile bir savunma paktı imzaladı. Bu muahede bir devlet sırrı olarak kaldı ve lakin 1994 yılında İsveç halkına açıklandı.

İsveç askerleri (1980’li yıllar)

AB ÜYESİ OLDU, LAKİN KENDİ PARASINI KULLANDI

Soğuk Savaş’ın bitimini takiben, İsveç, Avusturya ve Finlandiya Avrupa Birliği’ne katıldı, lakin İsveç yeniden de para ünitesi olarak euroyu kabul etmedi. İsveç, savunma teknolojileri ve savunma sanayii alanında öbür Avrupa ülkeleri ile geniş kapsamlı iş birliğinin yanında NATO ve kimi başka ülkelerle birlikte kimi askeri tatbikatların modülü olsa da askeri olarak müttefik olmamaya devam etti.

İsveç ve Avrupa Birliği (AB) bayrağı

İSVEÇ’İN TARAFSIZLIK İLKESİ

İsveç’in tarafsızlık doktrini, 1814’te İsveç’in Norveç’e karşı yürüttüğü harekâtın sona ermesinden bu yana ülke bir savaş durumunda olmadığı için çoklukla 19. yüzyıla kadar uzanır. 2. Dünya Savaşı sırasında İsveç ne müttefik ne de eksen güçlerine katıldı. Bu bazen tartışıldı zira İsveç, belli durumlarda Nazi rejiminin kendi demir yolu sistemini asker ve malları, bilhassa de Alman savaş makinesi için hayati kıymet taşıyan kuzey İsveç’teki madenlerden gelen demir cevherini taşımak için kullanmasına müsaade verdi.

İsveç’in başşehri Stockholm

Ancak İsveç, Kış Savaşı’nda Finlandiya’nın savunmasına dolaylı olarak da katkıda bulundu ve 1943’ten sonra İsveç’te Norveç ve Danimarka birliklerinin eğitimine müsaade verdi. Erken Soğuk Savaş periyodunda İsveç, milletlerarası bağlantılarda bağlantısızlık ve düşük profil siyasetini güçlü ulusal savunmaya dayalı bir güvenlik siyasetiyle birleştirdi. İsveç ordusunun fonksiyonu saldırıyı caydırmaktı. Tıpkı vakitte, ülke, bilhassa istihbarat alışverişi alanında, Batı bloğu ile nispeten yakın gayri resmi alakaları sürdürdü.

İsveç askerleri (1940’lı yıllar)

İSVEÇ-RUSYA İLİŞKİLERİ

1952’de bir İsveç DC-3’ü Baltık Denizi üzerinde bir Sovyet MiG-15 savaş uçağı tarafından düşürüldü. Daha sonra yapılan araştırmalar, uçağın aslında NATO için bilgi topladığını ortaya çıkardı. Öbür bir uçak, bir Catalina arama kurtarma uçağı da birkaç gün sonra gönderilmiş ve Sovyetler tarafından da düşürülmüştür.

Sovyetler tarafından düşürülen Catalina arama kurtarma uçağı

27 Ekim 1981’de, Sovyetler Birliği’nden bir Viski sınıfı denizaltı (U 137), ülkenin güneyindeki Karlskrona’daki deniz üssünün yakınında karaya oturdu. Araştırma, denizaltının bir seyir yanılgısı nedeniyle mi yoksa bir düşmanın İsveç askeri potansiyeline karşı casusluk mu yaptığı konusunda hiçbir vakit net bir halde ortaya çıkmadı. Olay, İsveç ile Sovyetler Birliği ortasında diplomatik bir krizi tetikledi. 1986 yılında Olof Palme suikastının akabinde ve Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle İsveç daha klasik bir dış siyaset yaklaşımı benimsemiştir. Bununla birlikte, ülke barışı muhafaza misyonlarında etkin olmaya devam ediyor ve hatırı sayılır bir dış yardım bütçesini koruyor.

Eski İsveç Başbakanı Olof Palme

İSVEÇ’İN NATO’YA ÜYELİK SÜRECİ VE TÜRKİYE-İSVEÇ İLİŞKİLERİ

2022’de Rusya’nın Ukrayna’yı işgaline cevap olarak İsveç, NATO ittifakına resmen katılmak için harekete geçti. NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg, yalnızca birkaç haftalık süratli bir üyelik sürecinden bahsetti, lakin NATO üyesi Türkiye, İsveç’in terör örgütü PKK’ya karşı harekete geçmesini ve İsveç’in kimi teröristleri iade etmesini talep ederek İsveç’in ittifaka katılmasını tekraren engelledi.

İsveç’in başşehri Stockholm’de şov yapan terör örgütü PKK yandaşları

İsveç, komşusu Finlandiya ile üyelik başvurusunu 18 Mayıs 2022’de yaptı. NATO’ya yeni iştirak için onay vermesi gereken 30 üye ülkeden biri olan Türkiye, İsveç ve Finlandiya’dan beklentilerini lisana getirdi. Türkiye’nin kaygıları bilhassa İsveç’teki PKK/YPG ve FETÖ üzere terör örgütlerinin faaliyetlerinden kaynaklanıyordu.

İsveç’in başşehri Stockholm’de şov yapan terör örgütü PKK yandaşları

28 Haziran 2022’deki Madrid Tepesi’nde Türkiye, İsveç ve Finlandiya ile iki ülkenin terörle uğraşta daha fazla iş birliği taahhüt ettiği Üçlü Muhtıra’ya imza attı. Bu çerçevede üç ülke tarafından Daimi Ortak Sistem kuruldu. Bu sayede iki ülke, üyeliğe resmen davet edildi. 5 Temmuz 2022’de NATO ülkelerinin iştirak protokolünü imzalamasıyla İsveç ve Finlandiyalı yetkililer, NATO’nun toplantılarına “davetli ülke olarak” katılmaya başladı.

28 Haziran 2022’deki Madrid Doruğu’nda Türkiye, İsveç ve Finlandiya Üçlü Muhtıra’ya imza attı

Bu süreçte üç ülke ortasında çok sayıda görüşme yapıldı. Finlandiya, Türkiye’nin beklentilerini karşılayacağına yönelik taahhütlerinin karşılık bulması üzerine 3 Nisan 2023’te NATO’nun 31’nci üyesi oldu. İsveç için süreç ise devam etti. TBMM’nin 23 Ocak’ta, Macaristan Ulusal Meclisinin de 26 Şubat’ta verdiği onayın akabinde, tüm müttefiklerin meclislerindeki onay sürecinin tamamlanmasıyla İsveç’in üyeliğiyle ilgili son etaba geçildi.

İsveç’in NATO’ya iştirakine onay veren kanun teklifinin TBMM’den geçmesi (23 Ocak 2024)